Pandemide çocuğunuzu obeziteden korumak için öneriler

Tüm dünyayı etkileyen koronavirüs salgını ve bunun getirdiği hayat biçimi herkesi derinden etkiledi ve her türlü toplumsal felakette olduğu üzere çocuklar daha ağır etkilendi. COVID-19 salgınında çocuklar meskende hareketsiz kaldı. Okulların kapalı kalması ve eğitim hayatının bilgisayar/televizyon başında uzaktan sürdürülmesi bu hareketsiz hayatı daha da perçinledi. Konutta ekran karşısında uzun saatler geçiren çocukların beslenme alışkanlıkları da değişti, bilhassa hazır besin, abur cubur tüketimi arttı.

Ne yazık ki bu olumsuz ömür biçiminin çocuklar üzerindeki tesirlerini kısa müddet içinde gözlemlendi. Bu periyotta kimi çocuklarda 5-10 kilograma varan yük artışları oldu. Ayrıyeten katkı unsurları içeren hazır besin tüketiminin artması ve süratli kilo alımı ile birlikte, bilhassa kız çocuklarda göğüs gelişimi ile ergenlik belirtilerinin erken ortaya çıktığını gözlemledik. Bu süreç ebeveynlerin çocuklarının sıhhati hakkındaki telaşlarını de artırdı.

Obezite tedavisinde ömür uzunluğu sürecek sağlıklı beslenme ve hayat biçimi değişikliklerinin sağlanmasının kaide olduğunu söyleyen Çocuk Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları Uzmanı Prof. Dr. Cengiz Kara pandemi devrinde artan obezitenin nedenleri ve tedavisini anlattı.

Pandemide çocuğunuzu obeziteden korumak için teklifler

İçinde bulunduğumuz salgın ve uzaktan eğitim sürecinde çocuklarda obezite ve erken ergenlik üzere büyüme problemlerinin oluşmasını önlemek için ailelere düşen misyonlar var. Öncelikle çocukların her türlü hareketini artırmak gerekiyor.

Uzaktan eğitimde teneffüs ortaları çoklukla 15-20 dakika ortasında değişiyor; bu teneffüslerde, okulda olduğu üzere, çocukların bahçeye-dışarıya çıkması, nefes alması, koşması, oynaması sağlanabilir. Etraf bunun için uygun değilse konut içinde oyun aktiviteleri için imkan yaratılmalıdır.

Eğitimin tamamlanmasından sonraki akşam saatlerinde ebeveynlerin çocuklar ile birlikte yapacakları 30-60 dakikalık tempolu yürüyüşler hareketsizliği kırmak için tesirli olacaktır.

Uzaktan eğitimde ders ve ödev için geçirilen ekran saatleri gereğince uzun, bu nedenle cümbüşe yönelik ekran saatlerinin (bilgisayar-video oyunları, tablet, telefon, toplumsal medya, internet vb.) kesinlikle kısıtlanması gerekir; bu müddetin hafta içi günlerinde 1, tatil günlerinde 2 saati aşmaması gerekir.

Olağan büyüme için okul çocuklarının en az 10 saat, ergenlerin en az 9 saat uykuya muhtaçlığı vardır. Buna nazaran yatağa gidiş saati gece 10-11’i geçmemeli ve bundan en az 2 saat evvel ekran ile bağ kesilmelidir. Ekranın mavi ışığı ve gerilim dolu bilgisayar oyunları gece düşük düzeylere inmesi gereken kortizol hormonunun yüksek ve gece yükselmesi gereken büyüme hormonunun düşük kalmasına neden olabilir. Bu hormon düzensizlikleri de obezite ve büyüme geriliğine yol açabilir. Uzaktan eğitimde gün uzunluğu ekran ışığına maruz kalan çocukların hiç olmazsa akşam saatlerinde ekrandan uzak tutulması sağlıklı büyüme açısından çok değerli olacaktır.

Çocuklar öğün atlamadan kahvaltı, öğlen ve akşam yemeklerini nizamlı yemelidirler. Ortalarda meyve ve gibisi orta öğünler alabilirler. Fakat paketli hazır eserlerin (çikolata, gofret, cips vb.) ve şekerli içeceklerin tüketimi ile gereksiz kalori alımına müsaade verilmemelidir. Hamburger, pizza üzere yüksek kalorili hazır besinler sipariş edilmemeli, konutta tencere yemeklerinin tüketilmesine özel ehemmiyet verilmelidir. Ayrıyeten makarna, patates, pilav, ekmek ve tatlıları içeren yüksek karbonhidrat içerikli öğünlerin porsiyonları küçük tutulmalıdır.

Obezite neden olur

Temelde obezitenin iki tipi vardır: Hayat stilinden kaynaklanan kolay obezite. Endokrin ve genetik bozukluklardan kaynaklanan obezite. Bedendeki endokrin yahut genetik bir hastalık nedeniyle obezite oluşması ender görülen bir durumdur. Çocukların yüzde 95’inde obezite alınan kalori ile harcanan kalori ortasındaki güç dengesizliği nedeniyle oluşur. Bedenimiz yürüme, koşma, konuşma, yediğimiz yiyecekleri sindirme, nefes alma ve beden ısısını muhafaza üzere günlük aktiflikleri yapabilmek için güç harcar. Ayrıyeten çocukların büyümek için güce gereksinimleri vardır. Günlük aktiviteler için harcanan ve büyümek için kullanılan bu güç besinlerden elde edilir.

Şayet besinlerle alınan güç (kalori) fazla, buna rağmen günlük işleri yapmak için bedenin harcadığı güç az ise, o vakit artan güç bedende yağ kitlesi olarak depolanır. Böylelikle artan yağ kitlesine bağlı olarak kilo artar ve obezite oluşur. Bedene fazladan alınan her 7000 kalori yaklaşık 1 kilo yağ olarak depolanır. Kaloriyi almak kolay, yakmak ise zordur. Ne yazık ki, kusurlu ebeveyn tavırları ve yanlış beslenme alışkanlıklarının yanı sıra günümüzdeki ömür şartları da çocukların şişmanlamasına elverişlidir.

Obezitenin yol açtığı sıhhat meseleleri

Obezite çocukluk çağından başlayarak çeşitli sıhhat sıkıntıları ve hastalıklara neden olur. Şişmanlık, 40 yaş civarı sigara içmeyen erişkinlerde kestirimi ömür mühletini 7-8 yıl, içenlerde ise 13-14 yıl kısaltır. Çocukluktan itibaren başlayan şişmanlığın ise ömür müddetini 15-20 yıl kısaltacağı iddia ediliyor.

– İnsülin direnci sendromu (metabolik sendrom)

– Tip 2 diyabet (şeker hastalığı)

– Hipertansiyon (yüksek kan basıncı)

– Dislipidemi (kan yağlarında yükseklik)

– Ateroskleroz ve koroner kalp hastalıkları (damarlarda tıkanıklık)

– Böbrek hastalıkları

– Erken ergenlik

– Kızlarda adet düzensizlikleri ve kıllanma sıkıntıları

– Safra kesesi taşları ve iltihabı

– Karaciğerde yağlanma ve hepatit

– Uykuda teneffüs düzensziliği, kısa nefes durmaları, horlama

– Teneffüs yolu enfeksiyonları ve astım

– İskelet problemleri, kalça ekleminde kayma, bacaklarda eğrilme

– Cilt problemleri, iltihaplar, kıvrım bölgelerinde deri renginin yoğunlaşması

– Kanser riskinde artma

– Ruhsal problemler, depresyon

Çocuklarda obezitenin tedavisi

Altında yatan hastalık varsa araştırılmalı: Öncelikle uzman bir doktor tarafından çocuk kıymetlendirilerek obeziteye yol açan bir hastalığın olup olmadığı ve obezitenin yarattığı sıhhat problemleri araştırılmalıdır. Şayet hormonal-metabolik bir sorun saptanmış ise bunun tedavisi öncelik taşır. Kolay şişmanlığı olan çocuklarda ise beslenme ve hayat usulünün tekrar düzenlenmesi, (dengeli beslenme, sistemli spor yapma ve günlük ömürde hareketliliğin arttırılması) gerekir.

Beslenme planı gözden geçirilmeli: Çocukların büyümeleri devam ettiği için erişkinlerdeki diyet modelleri, kalori alımının çok kısıtlanması çocuklukta uygun değildir. Kalori alımının sınırlanması çocuğun büyümesini bozar. Beslenme planının kesinlikle uzman tabip nezaretinde çocuğun yaş ve cinsiyetine uygun üslupta olması ve çocuğun büyüme ve gelişmesinin nizamlı olarak izlenmesi kıymet taşır.

Aktivite artırılmalı: Tedavideki bir öteki değerli konu aktivitenin arttırılmasıdır. Şişman çoçuklarda günlük olağan aktiviteye ek olarak en az yarım saatlik orta derecede aktivite (aletli yahut oyun usulünde olabilir), hafta sonları tertipli spor aktiviteleri ve yürüyüş yapması önerilir.

Hayat uzunluğu sürecek davranış değişikliği sağlanmalı: Çocuğun beslenme planına ahenk göstermesi ve daha hareketli bir hayat biçimi sürdürmesi, besinin bir ödül ve gaye olarak görülmesinden vazgeçilmesi için gerekli ruhsal takviye verilmelidir.

Aileler işbirliği yapıp çocuğa dayanak olmalı: Tüm ailenin işbirliği çok kıymetlidir. Çocuklarda şişmanlık tedavisinin emeli sadece belirli bir müddette yük azalmasını sağlamak değildir; tartı artışının durdurulması hafif, orta derecede kilolu birçok çocukta kafidir. Temel amaç ise, hayat uzunluğu sürecek sağlıklı beslenme ve hayat biçimi değişikliklerini sağlayarak yetişkin şişmanlığının oluşmasını önlemektir.

Çalışmalar hazır mamalarla beslenmenin özel risk faktörü olduğunu ortaya koymaktadır. Anne sütü bebekler için en ülkü besin kaynağıdır ve şişmanlığa karşı kollayıcıdır. Daha uzun müddet anne sütü ile beslenen çocuklarda obezite daha az gelişmektedir. Hasebiyle birinci 4-6 ay tek başına ve 1-2 yaşına kadar ek besinlerle birlikte anne sütü verilmelidir. Ek besinlere erken ve gereksiz geçilmemeli ve hazır mamalarla çok beslenme yapılmamalıdır.

Öte yandan birtakım bebeklerin yalnızca anne sütü ile beslendikleri hayatın birinci 6 ayı içerisinde süratli kilo aldıkları gözlemlenir. Bu cins bebeklerde iki özellik dikkat çeker: Anneler fazla kiloludur ve gün içerisinde bebeklerini sayısız sefer ve uzun müddetler yahut her ağladığında emzirirler. Obez annelerin bebeklerinin büyümesi yakın izlenmelidir. Süratli kilo alımı varsa emzirme sistemi denetim altına alınmalıdır. Ek besine geçiş devrinde güç yoğunluğu düşük besinler seçilmelidir. Anne sütü alamayan bebeklerde düşük protein içerikli formüla mamalar tercih edilmelidir. Özetle, bebeklikte obezitenin önlenmesine yönelik tekliflerimiz aşağıdadır:

– Bebekler 4-6 ay sadace anne sütü ile beslenmelidir.

– Katı besinler ve şekerli içeceklerin başlanması ertelenmelidir.

– Bilhassa, formüla mama ile beslenenlerde katı besinler erken başlanmamalıdır.

– Bebek doyduktan sonra öğünü bitirmek için zorlanmamalıdır.