Nigar Hanım’ın günlükleri müzeden çıktı

Şair Nigâr Hanım, Osmanlı’nın son devrinde yaşayan en değerli ve öncü bayan müelliflerden biri. Öyküden tiyatroya, çeviriden makaleye pek çok tıpta eserler veren Nigâr Hanım’ın edebiyat ve kültür dünyamız için en değerli yapıtı günlüğü. Edebiyat çevrelerince yıllardır yayınlanması beklenen günlüğün metni, Nigâr Hanım’ın 1918’deki vefatından sonra oğulları tarafından Âşiyan Müzesi’ne teslim edilmişti. 10 yıldır bu hacimli metin üzerinde çalışan ve birinci cildini yayınlayan Zeynep Berktaş ile günlüğün macerasını konuştuk.

Nigâr Hanım’ın Türk edebiyatındaki yerinden başlayalım…

Orta Jenerasyon Dönemi’nde eser veren Nigâr Hanım pek çok bahiste öncü bir isim. Öncelikle Divan şiiri geleneğinden ayrılarak kendi kadınlık his ve fikirlerini anlatıyor. Şiire bayan ruhu ve dünyasını getirme hamaseti gösteriyor. Öbür bayanlara da bu bahiste örnek oluyor. Şiirlerine çabucak bayanlar tarafından nazireler yazılıyor, bunlar gazete ve mecmualarda yayımlanıyor. Bir öbür noktadan da öncü. Edebiyatımızda en hacimli günlüğün sahibi. Bugüne kadar yayımlanan günlüklerin hacmine bakılırsa tamamlandığında Nigâr Hanım’ın edebiyatımızda en uzun müddet günlük yazan isim olduğu ortaya çıkacak.

Zeynep Berktaş

Şair Nigâr Hanım’ın günlüklerini çalışmaya nasıl karar verdiniz?

Nigâr Hanım’ın günlüklerinden Nazan Bekiroğlu Hocam’ın yazdığı “Şâir Nigâr Hanım” monografisi vesilesiyle aslında haberdardım. Daha evvel katkıda bulunduğum “Sevgili Kızım: Fuad Köprülü’den Fevziye Abdullah Tansel’e Mektuplar”, “Fazıl ve Feylosof Kızım: Fatma Aliye’ye Mektuplar”, “Ay Dolanır Günler Geçer: Fevziye Abdullah Tansel’in Günlükleri” üzere kitaplar hasebiyle günlük ve mektuplara başka bir ilgim ve merakım vardı esasen. Yaklaşık 10 yıl evvel Nazan Bekiroğlu Hocam’ın önerisi ve yayın direktörümüzün beni tavsiyesiyle başladı bu serüven.

İMHA EDİLEN DEFTERLER!

Günlükler kaç defterden oluşuyor?

Günlüklerin toplam 19 yahut 20 defterden ibaret olduğuna dair kayıtlar var. Lakin elimizde 13 defter mevcut. Birinci 8 cildini bir cilt hâlinde topladım. Geri kalan kısmı sonbaharda 2. cilt olarak yayımlanacak.

Başka defterlerin imha edildiğinden bahsediliyor. Nedir bu problem?

İmha edilen defterler konusunda hâkim olan iki görüş var: Biri Nigâr Hanım’ın kendisi tarafından imha edildiği. Bunun sebebi olarak da şu öne sürülüyor: Nigâr Hanım’ın günlüğünün kimi yerlerinde İttihat ve Terakki’ye ağır tenkitler yönelttiği, bu sebeple de yok ettiği vurgulanıyor. Bunun doğruluğu tartışılır. Zira Nigâr Hanım elimizdeki günlüklerinde de İttihat ve Terakki’ye ülkeyi düşürdükleri durum sebebiyle ağır tenkitler yöneltiyor. Şayet bu sebeple yapsaydı onları da ayıklama yoluna giderdi.

Bu ihtimal biraz zayıf o halde… İkinci görüş nedir?

Hem İttihat ve Terakki hakkındaki tenkitler hem de aile içi mahrem bahisler sebebiyle oğullarının bir ayıklama yaptığı istikametinde. İkinci görüş daha gerçek üzere geliyor bana. Zira Nigâr Hanım çok gözü pek bir bayan ve günlükleriyle ortasında çok hissî bir bağ var. Günlükleri okuduğumda bunu gördüm. Bu sebeple onun kıyabileceğini, hele defterleri tam olarak yok edebileceğini zannetmiyorum. Günlükleri elimizde olsaydı kültür ve edebiyatımız ismine büyük yarar olacaktı diye düşünüyorum.

GÜNLÜKLERİ BABASINA OKUYOR

Pekala günlük, hatırat ya da mektup konusunda daima şöyle bir soru akla gelir: Sanki yayınlanmak üzere mi yazıldı? Pekala Nigâr Hanım günlüklerini bir gün yayınlanmak üzere mi kaleme almış?

Günlüklerde buna dair bir talebe rastlamadım. Lakin bunu isterdi herhalde. Zira hayatının neredeyse bütün detaylarını anlatmış. Babası Osman Paşa’nın teşvikiyle günlük yazmaya başladığını düşünüyorum. Nigâr Hanım’ın eşi İhsan Beyefendi son derece sorunlu bir insan. Onun yüzünden çocuklarına ve sıcak bir yuvaya hasret kalıyor. Babasının içindeki külfetleri dışa vurması için bir yol olarak Nigâr Hanım’ı günlük tutmaya teşvik ettiği anlaşılıyor. Günlükte şunu görüyoruz: Nigâr Hanım ekseriyetle sabahları günlüklerini babasına okuduğunu kaydediyor. Böylelikle Osman Paşa onun ruh dünyasını da denetim ediyor. Babası ve annesi hayatları boyunca Nigâr Hanım’a takviye oluyorlar. Bunu günlüklerde sık sık vurguluyor.

Günlükleri Nigâr Hanım’ın hayatının hangi periyotlarını kapsıyor?

Nigâr Hanım 25 yaşından itibaren günlük tutuyor. Hayatının sonuna kadar bazen her gün bazen aralıklarla yazıyor. Birinci defterin tarihi 24 Ocak 1887 ve son defter olan yirminci defterin tarihi ise 31 Ekim 1917. 1918’de vefat ettiğine nazaran 56 yıllık ömrünün yaklaşık 31 yıllık kesitini günlük formunda belgelemiş. Bazen günlüğüne yazmaya orta verdiği için kendi kendine sitem ediyor. Bazen de kâğıt ve kalemi sıkıntılarına ortak olmaya çağırıyor. Dediğim üzere Nigâr Hanım’ın günlüğüyle ortasında çok derin bir bağ var.

Nigar Hanım’ın ailesi Oturanlar (soldan): Nigar Hanım’ın annesi Emine Rifati Hanım, Nigar Hanım’ın babası Macar Osman Paşa, küçük oğlu Salih Keramet ve Nigar Hanım Ayaktakiler (soldan): Nigar Hanım’ın ortanca oğlu Feridun, büyük oğlu Münir ve kocası İhsan Beyefendi.

Sultan Abdülhamid’den nişan

Nigâr Hanım’ın babası bir Osmanlı paşası. Hasebiyle dönemin kıymetli şahsiyetleriyle tanışmış, dostluklar kurmuş olmalı kızı da. Devlet erkânından kimlerle temas halinde Nigâr Hanım?

Nigâr Hanım’ın yerli ve yabancılardan oluşan geniş bir etrafı var. Pek çok devletin konsolosluk görevlileriyle babası vasıtasıyla tanışıyor ve onların verdiği davetlere katılıyor. Bildiği yabancı lisanlar vasıtasıyla yabancılarla rahatlıkla diyalog kurabiliyor. Fotoğraf ve musikiyle ilgilenmesi, özellikle piyanodaki ustalığı onu dost etrafı içinde bir merkez hâline getiriyor. Sultan II. Abdülhamid tarafından kendisine bir nişan veriliyor ve Abdülhamid, zamanında bu türlü bir “şaire” yetiştiği için gurur duyduğunu söz ediyor. Bu da Nigâr Hanım için yazmaya çok büyük teşvik oluyor. Daha sonraki devirlerde bilhassa Meşrutiyet’ten sonra saray ve etrafıyla yakın alakaları var. Sultan Reşad, Veliahd-ı Sani Sultan Vahdettin, Şehzâde Burhanettin Efendi, Hatice Sultan, Fehime Sultan, Naciye Sultan’la görüşmeleri var. Bu görüşmeleri günlüklerde detaylı olarak anlatıyor. Saray ve etrafından maddi ve manevi yardımlar görüyor ve minnettarlığını günlüklerinde lisana getiriyor. Münif Paşa, Salih Münir Paşa başta olmak üzere devlet adamlarıyla da görüşüyor.

Edebiyat ve müzik dünyasından da yeterli bir etrafı olmalı?

Babası dönemin kıymetli piyano ustalarından ders almasını sağlıyor. Ünlü piyano hocaları olarak Cosmi Devlet, Géza Hegyei, Henri Furlani dikkat çeker. Edebiyat etrafı de çok geniş. Recaizâde Mahmut Ekrem günlüklerde en çok görülen ve aile dostu kabul edilen bir isim. Bunun yanı sıra Ahmet Mithat, Ahmet Rasim, Cenab Şahabeddin, Süleyman Nazif, Faik Ali başta olmak üzere periyodun pek çok ünlü ismi Salı toplantılarına katılıyor. Bayan müelliflerden Makbule Leman, Fatma Aliye Hanım ve Emine Semiye Hanım’la arkadaş. Bilhassa Emine Semiye Hanım’ı ruhunu en güzel anlayan insan olarak görüyor ve farklı bir yerde konumlandırıyor. Bayan yazarlarla kimi toplumsal faaliyetlerde de bulunuyor, yardım derneklerinde çalışıyor.

Hem kardeş hem kaygı ortağı

Nigâr Hanım’ın kendi çağdaşı bayan yazarlarla münasebetleri nasıl?

Fatma Aliye Hanım ve Emine Semiye Hanım’la arkadaş olduğunu vurgulamıştım. Nigâr Hanım’ın hatıra defteri olan Albüme-i Edibe’de ikisinin de çok samimi yazıları var. Bilhassa Emine Semiye Hanım, Nigâr Hanım için arkadaştan da öte bir kardeş üzere. Hem kardeş hem sıkıntı ortağı. Emine Semiye Hanım, “Onu benim kadar kimse anlamadı.” diyor vefatının akabinde yazdığı yazıda. Emine Semiye Hanım Serez’deyken Nigâr Hanım onu iki sefer ziyaret ediyor. Emine Semiye Sefalet romanını Nigâr Hanım’a ithaf ediyor. Görüşemedikleri vakit mektup yoluyla temas kuruyorlar. Bu samimi mektuplardan bir kısmı bugüne ulaşmıştır. Ayrıyeten yeniden periyodun en değerli bayan muharrirlerinden Makbule Leman ile de güzel arkadaş olduğunu da biliyoruz.