Laleler medeniyetimizin belleğidir

R. RUVEYDA OKUMUŞ

Kültür ve sanat adamı Ord. Prof. Dr. Süheyl Ünver’in (1898-1986) lâleye dair yazıları ve fotoğraflarında oluşan Lâlezar-ı Süheylî isimli yapıtı lale vaktinde okuyucuyla buluştu. Ömer Faruk Şerifoğlu’nun hazırladığı ve Albaraka yayınlarından çıkan bu sanatsal eser Süheyl Ünver külliyatına varlıklı bir katkı sunuyor.

Süheyl Ünver’in 1922’de kendi yetiştirdiği ve “Necm-i Suheyl” ismini verdiği lalesi

Türk çiçek kültürüyle yakından ilgilenen Süheyl Ünver için lâlenin bambaşka bir yeri olduğu çeşitli yazılarında ve çizimlerinde göze çarpmaktadır. Ünver’in Ocak 1921’de kaleme almaya başladığı ve “Lalezâr-ı Süheylî” ismini verdiği defterinde yer alan notlarından yola çıkarak Ulusal Mecmua’da “Tarihimizde Lâle Merakı” isimli laleye dair tefrika yazılar (Mayıs-Kasım 1926) kaleme almıştır. Ünver kelam konusu yazılarında lâlenin Anadolu’da 13. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan serüvenini, değişen yetiştirme özelliklerini ve süsleme sanatındaki yerini detaylı olarak ele almaktadır. Lâlezâr-ı Süheyli isimli defterde -tefrikada yer verilmeyen- Süheyl Ünver’in 8 Ocak 1921’de yazdığı önsöz kısmına da yer verilmektedir.

Lâlezâr-ı Süheylî isimli kitapta ankara olgun escort ayrıyeten Şükûfenâme-i Ali Çelebi isimli çiçek kitabından Süheyl Ünver’in Mart 1922’de kendi el yazısıyla özetlediği ve kızı Gülbün Mesara’nın koleksiyonunda bulunan defter de birinci sefer yayınlanmaktadır.

Süheyl Ünver’in bir lâle buketi

LALEDEN İLHAM ALDIK

Lâlenin tarihimizde ve kültürel belleğimizde özel bir yeri vardır. Selçuklu ve Osmanlı’dan günümüze kadar lâle hem çiçek olarak hem de çinilerden mezar taşlarına sebil ve çeşmelerden kumaşlara kadar sanatsal bir motif olarak yaygın bir kullanıma sahiptir. Hatta tarihimizde “Lâle Devri” olarak isimlendirilen bir zamanın yaşanmış ve lâleye olan düşkünlük tepe noktasına ulaşmıştır.

Süheyl Ünver’in çizimiyle Necmeddin Okyay’ın bahçesinden Bulgurlu Kır Lâlesi, (19 Mart 1960)

Süheyl Ünver’in bir lâle buketi

Yasal vaktinde 1559-1560’da İstanbul’a gelen ve dönüşünde lâle soğanını Avrupa’ya götürüp tanıtan Avusturya elçisi Busbecq, “Türklerin çiçeğe çok düşkün olduklarını ceplerindeki bütün parayı çiçek için vermekten geri kalmadıklarını, lâle, sümbül ve nergisin her yerde dikildiğini” kaydetmiştir. Busberq’in Hollanda’ya götürdüğü lâle ankara ucuz escort soğanları beğenilip çoğaltılmış ve Avrupa’ya yayılmıştır.

Osmanlı’da lâle meraklıları bahçelerini renk renk lâlelerle güzelleştirmiş ve elde ettikleri yeni çeşit lâlelere şairane isimler vermişlerdir. Mesela şeyhülislam Ebussuud Efendi, İstanbul’da lâle yetiştirenlerin başında gelmekte ve çiçek mecmualarında yetiştirdiği lâlelerin isimleri zikredilmektedir.

LALE YETİŞTİRMEK

Lâlenin yetiştirilme yolları çiçek kültürümüzde şifahi olmakla bir arada 17. asrın sonlarına yanlışsız lâlelere dair yazılı risâlelelere tesadüf edilmektedir. Şükûfenâme (çiçek kitabı) denilen bu yapıtların kimilerinde lâle, gül, sümbül, nergis üzere çiçeklere yer verilmiş bazen de Gonca-i Lâlezâr-ı Kadim, Lâlezâr-ı İstanbul, Takvim-i Lâle, Risâle-i Esami-i Lâle üzere müstakil olarak lâle risaleleri yazılmıştır. Süheyl Ünver, kelam konusu yazma yapıtlardan istifade ederek Osmanlı’da yetiştirilen lâle çeşitlerini, lâlelere verilen isimleri ve yetiştiricileri hakkında çeşitli yazılar kaleme almıştır.

ÇİNİLERDE LALE MOTİFİ

Gerek İstanbul ve Edirne’de gerekse Anadolu’nun dört bir yanında lâlenin pek çok çeşidi yetiştirilmiş edebiyatımızda ve tezyinatımızda da motif olarak sıklıkla kullanılmıştır. Lâlenin tezyini sanatlarda yaygın kullanımı da Süheyl Ünver’in çalışmalarına mevzu olmuş kıymetli bir hususiyettir. “Türk Çinilerinde Lâle Tezyinatı” başlıklı makalesinde lâlenin çini sanatımızda çeşitli örnekler ve fotoğraflarla anlatmaktadır. Rüstem Paşa, Piyale Paşa, Takkeci ankara yabancı escort İbrahim, Atik Valide, Yeni Cami çini panolarında kullanılan lâle motiflerini resmetmiştir. Lâlenin kokusuz bir çiçek olduğunu ama formunun hoşluğu ile çinilerimizde sıkça kullanıldığı tabir etmektedir.

Bir lâle tutkunu olan Süheyl Ünver yalnızca lalenin tarihimizde ve kültürümüzde yer alan hususiyetini kaleme almakla kalmamış bahar mevsiminde bahçesinde farklı çeşitlerde lâle soğanları dikmiş ve yetiştirdiği lalelerin özelliklerini, fotoğraflarını defterlerine kaydetmiştir. Mesela 1920’lerde Haseki’deki bahçesine diktiği çeşitli laleler, “Necm-i Suheyl” ismini verdiği sarımtırak lalesi ve ayrıca yetiştirdiği lâleler hakkında fotoğraflı notları bulunmaktadır.

Anadolu’nun çeşitli kentlerine (Ankara, Antalya, Edirne) ve Avrupa’ya (Hollanda, Paris, İtalya, Londra) yaptığı seyahatlerinde tesadüf ettiği lâle çeşitleri de resmederek defterlerine kaydetmiştir. İstanbul’da yazma kütüphanelerde bulunan çiçek mecmualarındaki lâleleri ve çiçek buketlerini resmettiği üzere kendisi de özgün dizaynlar yapmıştır.

Lale standı

Süheyl Ünver, lâle çiçeğini sevmek ve yetiştirmekle birlikte öğrencilerini de her baharda lâle seyrine çıkardığı ve lâle bahisli tabiattan sanatsal çalışmalar yaptırmıştır. Bu çalışmalarla birçok defa stantlar tertip etmiştir. Bunlardan birisi 1965 yılının Mayıs ayında İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü’nde “Lâle Fotoğrafları Sergisi” ismiyle açılmıştır. Kelam konusu standa ilişkin kendisinin tuttuğu defterinde sergiden fotoğraflar ve davetiye görülmektedir. Hatta lâle standında bir anı defteri de açılmış ziyaretçiler his ve niyetlerini kaydetmiştir. Uzun yıllar lâle üzerine yazmaya ve çizmeye devam eden Süheyl Ünver, 1960’da yazdığı bir makalesinde “40 yıldır biz de lâle tarihi ile meşgul olmakta ve tarihte çini, kumaş, taş, tahta, tezhipler üzerinde bulduğumuz örnekleri büsbütün toplamakta hala berdevamız” demektedir. Lâlezâr-ı Süheylî isimli yapıtla Süheyl Ünver’in 1920’lerden 1960’lara resmettiği çok çeşitli lâle fotoğrafları ve motifleri ile lâleye dair yazıları bir ortaya getirilerek Süheyl Ünver’in dilek ettiği lâle kitabı görünür hâle gelmiştir.

Süheyl Ünver’in 1922 Martında yetiştirdiği şık bir laleyi ele aldığı çizim ve notları