İstanbul’un fethi Fatih’e mirastı

Şimdi Orhan Beyefendi devrinden tohumu atılan akabinde I. Murad, Yıldırım Bayezid ve II. Murad tarafından yeşeren İstanbul’un fethi fikri, 1453 yılında Osmanlı’nın tüm fetih fikrinin miras kaldığı Fatih Sultan Mehmet’e müyesser olur. Fikri Osmanlı’nın kuruluş yıllarına dek uzanan İstanbul’un fethinin 569. yıldönümü sebebiyle tarihçi ve akademisyen Prof. Dr. Feridun M. Emecen ile konuştuk.

– Osmanlılar açısından İstanbul’un fethi fikri ne vakit ortaya çıktı?

İstanbul’un fethi niyeti, Osmanlılar’da Fatih Sultan Mehmet’e has bir fikir değil. Daha evvel de bununla ilgili olarak birtakım fikirler hatta fiiliyata geçirilen kuşatmalar kelam konusu oldu. Daha Orhan Beyefendi devrinden itibaren Bizans gayesi kelam mevzusudur. Bizans ile olan ilgiler ağı içerisinde bunu görüyoruz. Osmanlılar I. Murad devrinde Balkanlara hakikat yayılmaya başlayınca, İstanbul istikametinden ve bilhassa Edirne’den itibaren Balkanlar tarafından yeni akın/gaza faaliyetleri yürüttüler. Akabinde Yıldırım Bayezid devrinde İstanbul’un direkt doğruya gaye alındığını, kuşatıldığını ve uzun müddet abluka altında tutulduğunu biliyoruz. Bu kuşatmalar sonraki periyotlardaki Osmanlı sultanlarına bir nevi yol göstermiş oldu. Aslında Fatih Sultan Mehmet de bu manada Yıldırım Bayezid müsaadeden giderek, onun gayelerini gerçekleştirmeye çalıştı. II. Murad’ın periyodunda yeniden İstanbul önlerinde bulunduğu sıralarda 1422’de kentin kuşatıldığını biliyoruz. Böylelikle bütün bu gelenek ve miras Fatih Sultan Mehmet’e intikal etti.

Prof. Dr. Feridun M. Emecen

– Fatih Sultan Mehmet ne vakit İstanbul’u fethetmek istiyor?

Fatih Sultan Mehmet, birinci tahta çıkışında yaşı küçük olduğu için devletin bütün düzeneklerine hakim bir durumda değildi. Bu nedenle birinci saltanatında devleti denetim altına alabilmek ve etrafında olup bitenin farkında olmak üzere kıymetli bir deneyim sahibi oldu. Bu deneyim daha sonra tahttan indirilen bir şehzade-sultan olarak, 1446 ile 1451 ortasındaki Manisa yıllarında tahtın yegane adayı ve eski bir sultan olarak ona çok büyük bir artı sağladı. İstanbul’un fethi ile bir arada kendi gücünü ikame edebileceğini düşünüyordu ve kurmayı hedeflediği bu büyük devletin temellerini atma tarafındaki planlarını, Manisa’da bulunduğu yıllarda gerçekleştirdi.

– İstanbul’da açılan İslam Medeniyetleri Müzesi’nde Fatih’in çocukluk defteri olabilecek bir defter sergileniyor. Defterin mahiyeti nedir?

O defterin mahiyeti tam olarak muhakkak değil. O devirden kalan bir defter olarak gözüküyor lakin çizimlerin ve defterin Fatih’e ilişkin olup olmadığına dair hiçbir açık ispat yok. Hatta vaktiyle defteri yayınlayan Süheyl Ünver bile Fatih’e ilişkin olduğunu katiyetle söylemek mümkün değildir dedi. Lakin çok yaygın bir formda Fatih’e ilişkin olduğu bilgisi dolaşıyor. Yani ona ilişkin olabilir de olmayabilir de.

– Fatih’in fetih öncesinde İstanbul’a, surların içerisine girmiş ve orayı görmüş olma ihtimali var mı?

Açıkçası tam bilemiyoruz. İstanbul’un etrafında, surların etrafında dolaştığı vakidir. O periyotta İstanbul’a giriş çıkışlar var. Askerler girip çıkıyorlar, Fatih de girmiş olabilir. Zira Fatih’in hayli atak, gözünü budaktan sakınmayan on dokuz yaşında bir genç olduğunu görüyoruz. Münasebetiyle gizlice girmiş ve ne olup bittiğini gizlice araştırmış olma ihtimali var.

– Osmanlı ve Bizans’ın barış içinde devam eden ilgilerinin üzerine, Rumeli Hisarı inşaatının Bizans için şaşırtan olduğunu söylüyorsunuz. Bizans, tabiri caizse sıranın kendisine geleceğini düşünmedi mi sizce?

Bizanslılar, her an büyük bir tehdit algılaması içerisinde idiler. Yıldırım Bayezid devrinden gelen itibaren gelişmeler malumdur. II. Murad’ın durumu da muhakkak. Ama II. Murad, 1444’teki Varna Savaşı, 1448’deki II. Kosova Savaşı üzere çok büyük sorunlarla uğraştı. Münasebetiyle bu karşı karşıya kaldığı sıkıntılar ona ayak bağı oldu. Her an bir Haçlı Seferi olabilir fikri kelam konusuydu, bu da bir ölçüde kaygıları besleyen bir durumdu. Fatih Sultan Mehmet’e kadar İstanbul, kendini bu manada direkt bir tehditten kurtarmış oldu. Fatih periyodunda ise artık kaideler müsait hale gelmiş görünüyordu ve fetih Fatih’e müyesser oldu.

KENTİN AKIBETİNİ FATİH’İN KARARLILIĞI BELİRLEDİ

– Birinci defa İstanbul’un fethi için kullanılan bir kadro savaş stratejileri var değil mi?

O vakte kadar hiç tatbik edilmemiş “tabya sistemi” bu kuşatmada değerlidir. Surlara yönelik türlü tabyalar halinde, 7-8 toptan oluşan bir küme düşünün. Bunların seri atışıyla birlikte yumuşatılan surlar büsbütün yıkılmış oluyor. Bu sistem de birinci kez bu muhasarada Fatih Sultan Mehmet tarafından kullanıldı. Daha evvel de toplarla kale kuşatmaların olduğunu, gediklerin açıldığını biliyoruz Avrupa tarihinde. Lakin İstanbul’daki kadar muazzam ve son derece güçlü surlara yönelik bu kabil bir uygulama bir birincisi oluşturur. Ayrıyeten yer altından kazılan tüneller ya da lağımlar, toplar kadar tesirli oldu. Fetih sırasında kazılan tüneller vasıtasıyla surların altına barut fıçıları yerleştirmek yahut öteki tekniklerle duvarları, kuleleri çökertmek mümkün olabildi. Topkapısı’nda büyük bir kule vardı, o kule çökertilince, artık tamir edilemez bir durum hasıl oldu. Oluşan büyük yıkıntı sur içine bir yol teşkil etti. Son atak da buradan oldu, açılan gediklerden ve yıkıntıların üzerinde girişler başladı. Birebir anda farklı yerlerden de girişler oldu.

– Kuşatma ve fetih de en can alıcı süreç ve hareket sizce neydi?

Savaş tarihi ve kuşatma tarihi açısından bakıldığında burada Fatih’in gerçekleştirmiş olduğu ve o devir için fevkalâde sayılan birtakım uygulamalar var. Bunlar içerisinde bilhassa gemilerin karadan çekilmesi problemine Batılı entelektüeller çok büyük ehemmiyet verirler. Stefan Zweig’ın o meşhur “Yıldızın Parladığı Anlar” kitabındaki İstanbul’un fethi bahsinde bu o güne kadar eşine rastlanmayan bir olay olarak anlatır. Fatih’i büyük bir teknik kapasitenin sahibi olduğunu gösterecek halde yorumlanır. 20-21 Nisan günleri elbette kuşatma için büyük bir dönüm noktası. O sıradaki sıkıntı durum, yani yardım gemilerinin Osmanlı donanmasının engelleme uğraşlarına karşılık Haliç’e girmesinin ortaya koyduğu moral çöküntüsü, Fatih’i derinden sarstı. İşte bu durumu ortadan kaldıracak formda Osmanlı gemilerinin karadan çekilerek Haliç’e indirilmesi çok değerlidir. Kuşatma böylelikle hızlandı ve artık İstanbul’un mukadder akıbeti o periyottan itibaren Fatih tarafından kararlılıkla belirlenmiş oldu.

– İstanbul’un fethi şölenlerinde daima koskoca bir gemiyi karadan çekildiğini görürüz. Gemiler gerçekten o kadar büyük mü? Bahsedilen rotadan çekilmesi sahiden sıkıntı üzere?

Güzergah hem sıkıntı hem de o tam olarak o güzergah mı, yani Tophane’den çekilerek mi Haliç’e indirildi, net değil. İlgili güzergah 1.5 kilometrelik kısa bir yol olduğu için bir gecede çekilebilir diye düşünerek o yolu teklif edenler var. Ama burada sorgulanması gereken konular var. Birinci olarak o yol ve güzergah Galata Kulesi’ne çok yakın. Orası Bizans casuslarıyla dolu, Galata üstelik Cenova kolonisi. Hasebiyle bu türlü bir hareketten haberleri olabilir ve Bizans’a bildirebilirlerdi. Bu nedenle olayın gözden uzak bir yerde olması daha akla yatkın geliyor. Üstelik bir gecede yapılabilecek bir iş değil, zira gemilerin ortasında bahsettiğiniz üzere büyük çapta olanlar da var. Benim kanaatim bunun çok evvelce, daha Rumeli Hisarı inşasına başlandığı sıralarda Fatih tarafından düşünüldüğü ve o periyottan itibaren kademe kademe hazırlıklarının yapıldığı tarafında.

– Fetih sonrası, halk nasıl bir İstanbul’a uyandı?

Son atak sırasında İslam geleneğine dayanan bir yağma hakkı verildi. Bir buçuk gün boyunca yağma sürdü. Dirençler oldu, kentin içerisinde yer yer savaşlar devam etti. Hasebiyle herkes teyakkuzdaydı. Fatih, çabucak birinci gün öğlene gerçek kente girdiğinde kenti denetim altına aldırdı. Kentin tahrip olmasına müsaade vermedi ve sonraki gün çavuşlar gönderilerek herkes zapturapt altına alınarak kentin yağmasını bitirdi. Teslim olanlar için bir sorun yoktu onlar yerlerinde kaldılar. Askerler ise zorluk çıkaranları fidyeleri ödendiği takdirde hür bırakmak üzere öldürmek yerine esir aldı. Akabinde esirlerin pek birçok fidyesi Fatih Sultan Mehmet tarafından ödenerek özgür bırakıldı. Zira Fatih burada büyük bir payitaht kurmak ve başşehir yapmak istiyordu. Bu türlü bir kenti şenlendirmek beşerle, bölgenin halkıyla olurdu. O denli ki İstanbul’da iki yıldır boş kalan patriklik makamı Fatih Sultan Mehmet tarafından tekrar ihya edildi.

FATİH YENİ ROMA’YI İMAR ETTİ

– Fatih Sultan Mehmet’in bir başşehir olarak İstanbul’u imar etmek fikirleri var. Nedir bu imar faaliyetleri?

Kent artık Osmanlı Türklerinin elinde. Münasebetiyle bir İslam -Türk kenti haline getirilme süreci başlıyor. Burada en değerli faaliyetler mescitler inşa edilmesi ve eski Bizans yapıları üzerine İslam kentinin yükselmesi. Bu manada Ayasofya’nın ibadet için mescide çevrilmesi sembolik manada kıymetli. Zira Ayasofya maruf ve İslamiyete mâl olan bir bina olarak görülüyor. Tıpkı vakitte da Havariyyun Kilisesi olduğu, Bizans imparatorlarının mezarlarının bulunduğu yere Fatih Camii ve imareti inşa ediliyor. Buraya bir de medrese yaptırması kıymetli zira İstanbul’u bir kültür merkezi yapma isteği var. En yüksek dereceli medrese burası. Her bir paşaya değişik semtler vermek suretiyle o kesiti ihya ediyor; kentin ana silüetinin artık tam bir biçimde hem Türk hem de İslam damgasını vuracak yer oluşturuluyor. Böylelikle İstanbul “Roma başkenti” iken artık Fatih’in Roma mirası üzerinden kurduğu yeni bir imparatorluk başşehri ortaya çıkıyor. Münasebetiyle yeni sahiplerinin dini anlayışlarını yansıtan bir kent zuhur ediyor.

– Tarihe baktığımızda fetihten evvel de sonra da, ulus devletlerinin yükselişine kadar İstanbul, daima kozmopolit bir kent. Öyleyse şu an İstanbul’a yanlışsız bu akışın devam etmesi çok doğal değil mi?

Tarih boyunca cazibesi olan bir yer olmakla birlikte fetihten sonraki göçler ile şu anki göçleri birebir formda telakki etmemek lazım. Fetihten sonraki göçler, nihayetinde kenti şenlendirmek emelli birden fazla içeriden müteveccih bir karakter taşyordu. Bazen devlet İstanbul’u canlandırmak, şenlendirmek ismine teşviklerde dahi bulunmuştu. Fetihten çabucak sonra Fatih’in Selanik Musevilerini İstanbul’a sürdüğünü biliyoruz. Ticari faaliyetleri canlandırmaları için bir bölgeye toplu halde yerleştirildiler. Tekrar tıpkı formda Rum ve Ortodoks ahalinin bir kısmının dışarıdan getirilerek İstanbul’a yerleştirildiğini biliyoruz. Lakin Cumhuriyet devri boyunca geçirilen süreçler içerisinde türlü formlarda gayrimüslim ögeler İstanbul’dan yavaş yavaş çekildiler. Bunun tabi hepimizin bildiği türlü sebepleri vardı. Vakit içerisinde Anadolu’dan gelenlerle birlikte bir değişim oldu. Ancak İstanbul hiçbir vakit o kozmopolit yapısından çok şey kaybetmedi. Vakit zaman kentin “Anadolulaştığını” söylerler lakin benim kanaatim kentin Anadolulaşmayı da kendine bir halde çevirdiği istikametinde. Şimdiki göçler ise kenti değil, göç edenlerin kendilerini ihya etme kanısı çerçevesinde oluşan tipik bir özellik gösterir. Kendilerine ilişkin gettolaşmış semtler oluşturmaya yönelik tipik göçmen davranışı kelam konusu. Şahsi niyetim yeterli planlanmaması halinde bu gettolaşmanın önemli bir tansiyona yol açabileceği tarafında. En azından bu cins duruma kadim İstanbul içinde yani eskilerin “nefs-i İstanbul” dediği sur içi asıl İstanbul’da müsaade vermemek gerekirdi. Kadim semtlerimizin tarihi dokusunu kültürel ögeleriyle bir arada korumak Fatih’in bize bıraktığı mirasa sahiplenmek manası taşır.

AKŞEMSETTİN İSTANBUL’UN FETHİNE TEŞVİK EDİYOR

– Kuşatma gecelerinden birinde Akşemsettin tarafından Fatih Sultan Mehmet’e gelen bir mektup var. Fatih’le ilgili yanlış bilinen olgulardan biri de Akşemsettin’in Fatih’in hocası olduğu. Pekala Akşemsettin’in mahiyeti nedir fetihte?

Tasavvuf ehli Akşemsettin değerli bir sima bu manada ve şöhreti biliniyor. Fatih ile alakası nasıldır bilemiyoruz. Kesin bir bilgi yok. Ancak muhtemelen daha evvel şehzadelik yıllarında Manisa’da bulunuyorken Akşemsettin ile irtibat kurmuş olabilir. Birebir vakitte İstanbul’un fethi hazırlıkları çerçevesinde davet ettiği pirler, ulema ve öteki birtakım kümeler var. Akşemseddin İstanbul kuşatmasına teşvik edenler ortasında yer alıyor. Ayasofya’nın açılışı sırasında ön plana çıkıp dua ettiği üzere bilgiler ise çok geç tarihli menkıbelerden alınan bilgiler. Bu konularda devrin kaynaklarından çok fazla bir bilgiye erişemiyoruz. Periyodun kaynakları ne yazık ki epeyce ketum ve bir şey yazmıyorlar. Tipsin Beyefendi üzere bir tarihçi var mesela, onun yazması lazım, lakin periyoda ilişkin çok fazla detaya girmiyor Bunlar o periyottaki tarihçilik anlayışının bir yansımasıdır.

İSTANBUL’UN KAYIP TAHRİR DEFTERİ BULUNDU

– “1455 Tarihli İstanbul Tahrir Defteri’nin Kayıp Sayfaları” isimli bir makalenizi var. Nedir bu Tahrir Defteri?

Fethin çabucak akabinde bir sayım yapıldığını biliyoruz. Periyodun tarihçisi Tipsin Beyefendi bu sayıma katılmış ve akrabası Cebe Ali Beyefendi ile birlikte İstanbul’un sayımını yaptığını söylüyor. Sayım buyruğunu Fatih Sultan Mehmet veriyor. Bu sayım ile ilgili defter uzun vakit ortalıkta yoktu daha sonra Halil İnalcık hoca bu aslı nerede olduğu bilinmeyen, eline fotokopisi ulaşan defteri yayınladı. Lakin bu defterin hangi arşivde hangi numarada kayıtlı olduğu bilgisini bulamadığını söz etti. Sonra tesadüf yapıtı olarak bu kayıtların Topkapı Sarayı Müzesi arşivindeki bir defterin içerisinde bulunduğu tespit edildi. Ben o defteri incelediğimde hem o kaydı, hem de hocaya fotokopinin bir sayfasının eksik olarak geldiğini gördüm. Bir de defterin, baş sayfasında ismi yazan katib tarafından kaleme alınmadığını, bunun sayfaların karışması sonucu olduğunu tesbit ettim. Ayrıyeten bugüne kadar dikkat çekmeyen gibisi bir defter kaydını daha tesbit edip bunun faksimile metnini makaleme koydum. . Defterin aslı şu an Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde. Bu defter, İstanbul tarihi için çok kıymetli. Fetih sonrası kent tahrip mi oldu, ne oldu, kaç mahallesi var, yaşayanlar kimlerdi üzere soruları aydınlatıyor ve kuşatmadan iki yıl sonraki durumu ortaya koyuyor. Hasebiyle kentin nüfusunun indiği, büyük tahribata uğradığı üzere görüşlere karşı sağlam bir arşiv dokümanı olarak karşılık niteliği taşıyor.