Cevat Rüştü: Ne çiçeksiz ne kitapsız

Şayet Ahmet Midhat Efendi “Oğlum Cevat! Git, tahsil et de gel, çiftlikte seninle birlikte çalışalım” diye nasihat etmeseydi bugün Cevat Rüştü’nün Türk çiçek kültürüne dair nefis yazılarını okuyamayacaktık.

1885’te İstanbul’da doğan Cevat Rüştü kayıkları, dalyanları, balıkçıları ve asırlık ağaçlarıyla Beykoz’da büyüdü. Çiçek sevgisini buralardan almış olmalı. Ahmet Midhat Efendi ise 1880’den beri Beykoz’un Akbaba köyünden satın aldığı bir çiftlikte çağdaş araç ve tekniklerle üretim yapıyordu.

Çocukluğundan beri tanıyıp sevdiği komşuları Ahmet Midhat’ın öğüdünü tutarak 1911’de Fransa’ya giden Cevat Rüştü dört yıl sonra ülkesine ziraat mütehassısı olarak döndü. Akabinde İstanbul Şehremaneti Genel Bahçeler Bahçıvanbaşı Muavinliği, İsimler Çam Ormanları memurluğu, Halkalı ve Beykoz Ziraat mekteplerinde muallim ve idarecilik üzere çeşitli misyonlarda bulundu. Çiftçiler Derneği Mecmuası, Bahçıvan, Ziraat Gazetesi üzere çeşitli mecmualar çıkardı. Türklerin ziraata hizmetlerine dair kitaplar yazdı. 1936’da vefat ettiğinde Ziraat Bakanlığı’nda Neşriyat Şubesi müdürüydü.

ÇİÇEKLERE İLGİ(SİZLİK)

Türk Çiçek Kültürü Üzerine Cevat Rüştü’den Bir Güldeste Haz. Nazım H. Polat Ötüken 2015 399 sayfa

Günümüzde Cevat Rüştü’yü 20. yüzyılın birinci çeyreğinde çiçekçiliğimizle ve çiçeklerin edebiyatımızdaki yeriyle ilgili yayınladığı makaleleriyle hatırlıyoruz.

Cevat Rüştü, yazılarından birinde bölümünde çiçeklere ilginin (ya da ilgisizliğinin) derecesini şu satırlarla anlatır:

“Görülüyor ki eslâf, bahçelerde, lâlezârlarda büyük bir zevk ile yaşıyorlardı. Rengârenk çiçeklerle müzeyyen tarhlar ortasında koca kavuklarının üzerine lâle takarak gezinen babalarımızda çiçeklere karşı bugün bizde maatteessüf pek mevcut olmayan necip bir his vardı.”

Yazıları çiçek edebiyatı, çiçek lisanı, çiçek şiirleri, Doğuda ve Batıda çiçek merakı, ünlü çiçek yetiştiricileri, Türk ve Avrupa bahçeleri etrafında döner. Bütün bu mevzulara dair bilgileri de “kütüphanelerimizin metrûk, tozlu camekânları içinde birtakım gayr-ı matbu sevâd-ı köhnenin sahaif-i mensiyesinde” bulur.

SARI ABDULLAH FERMANI

Tabiatiyle Cevat Rüştü ziraat ve çiçekçilikle ilgili kitapların da peşindeydi. Bu merakı kendisi üzere diğer kitap tutkunlarıyla tanışmasını sağlayacaktı.

Mesela ziraatle ilgili yapıtları incelemek için kapısını çaldığı isimlerden biri Şura-yı Devlet üyesi Keçecizade Reşat Fuat Bey’dir. Meşhur şair Keçecizade İzzet Molla’nın torunu olan bu zâtın konağına gidip güçlü kütüphanesini elden geçirdiği sırada Hacı Mehmed b. Ahmed el-Ubeydî’nin “Netayicü’l-Ezhar”ı ile karşılaşır. 17. yüzyılın sonunda kendisi de bir çiçek yetiştiricisi olan Ubeydî’nin çiçek yetiştiricilerini ve çiçeklerini unutulmaktan kurtarmak niyetiyle kaleme aldığı yapıtta ikiyüzden fazla çiçek yetiştiricisi, yetiştirilen çiçekler ve meyve ağacı çeşitleriyle yer alıyordu.

Bu yazmanın sayfaları ortasında gördüğü bir vesikanın sureti Cevat Rüştü’yü çok heyecanlandırır: Sarı Abdullah Efendi fermanı. “Mesnevi”nin birinci cildine yazdığı şerhten ötürü daha çok “Mesnevi şârihi” unvanıyla anılan Sarı Abdullah Efendi reisülküttab, âlim ve sufi olmasının yanında çiçek yetiştiriciliği ve bahçe düzenlemesiyle tanınan bir Osmanlı. Yedi yeni zerrin lâle çeşidi yetiştirdiği, hatta kendisine “Sarı” lakabının yetiştirdiği zerrinlerin renginden ötürü verildiği kaydediliyor. Çiçek yetiştirmede o kadar ustadır ki Sultan İbrahim tarafından “şükufeperverân”ın, yani çiçekseverlerin reisi tayin edilerek kendisine bir berat verilmiştir.

Cevat Rüştü’nün gördüğü bu doküman çiçek kültürü tarihimiz açısından son derece değerliydi. Bir gün “Osmanlı Müellifleri” sahibi, bibliyograf Bursalı Mehmed Tahir ile “Kitâbü’l-Felâhati’n-Nebatiye”nin tetkiki için Yıldız Saray-ı Hümayunu Kütüphanesi’ne gittiklerinde bir öteki yazmada bu beratı görüp vesikanın tahrif edilmediğine kâni olur ve bu heyecanını çabucak “İkdam” gazetesinde kaleme aldığı bir yazıyla paylaşır.

“GÜLİSTAN-I TETEBBU”DA DOLAŞMAK

Cevat Rüştü’nün yazılarının ilgiyle takip edildiğini söyleyebiliriz çünkü güle dair yayınlanan bir makalesinden sonra Süleyman Nazif, “Azizim Cevat Rüştü Beyefendi” hitabıyla kaleme aldığı mektubu şöyle bitirir:

“Gülün menşei vatanımız olduğunu sav ve ispat etmekle bu vatanı bana daha çok sevdirdiniz. Cevat Beyefendi, işte vatanperverlik hisleri bu türlü telkin ve bu türlü tenmiye olunur. Yoksa ‘ey kutsal yurt, senin için öldüm, ölüyorum, öleceğim’ üzere dırıltılarla bir toprak sevilmez. Şu gülistan-ı tetebbuda biraz daha dolaşsanız da meşamm-ı irfanımıza bûy-ı feyz lûtfetseniz…”

Cevat Rüştü, Süleyman Nazif’in bu şık dileğini son nefesine kadar yerine getirmeye çalışacak, leylaklardan morsalkımlara, nergislerden zambaklara yazdığı her yaprağı çiçeklendirecekti.

Aslında kızına “Lâle” ismini veren birinden öteki türlüsü de beklenemezdi.

Hâmiş: Hususların cazibesi yanında Cevat Rüştü’nün güzel Türkçesini okumak harikulade bir zevk. Cevat Rüştü’nün yazılarını Prof. Dr. Nazım Hikmet Polat’a borçluyuz. Doktora tezini hazırladığı 80’li yılların başında “İkdam”da Cevat Rüştü’nün yazılarıyla karşılaşan Polat, bunları oylumlu bir giriş ile “Türk Çiçek Kültürü Üzerine Cevat Rüştü’den Bir Güldeste” ismiyle yayınlar. (Kitabevi, 2001; Ötüken, 2015). Müellifin ziraat kültürüyle ilgili yazıları da yeniden N. H. Polat tarafından “Türklerde Ziraat Kültürü” ismiyle bir ortaya getirildi (Ötüken, 2016).